3 maja 2026 roku Warszawa po raz kolejny stanie się sercem narodowego świętowania, wypełnionym duchem Konstytucji, wolności i jedności. Tradycyjnie, stolicę ogarnie biało-czerwona fala – pełna energii, muzyki, sportu i wspólnego celebrowania najważniejszego święta demokracji w Polsce. Jak co roku, centralnym punktem programu będzie Marsz Konstytucji – marsz bez przemówień, za to z mocnym, rockowym brzmieniem. Motto Marszu Konstytucji brzmi: Spaceruj. Śpiewaj. Świętuj!

Tak było na marszu Marsz Konstytucji rok temu.

 

W 2025 roku Warszawa wypełni się biało-czerwonymi barwami, przygotowując się do jednego z najbardziej wyczekiwanych wydarzeń - Marszu Konstytucji. 3 maja 2025 roku, Plac Konstytucji, symboliczne miejsce, będzie punktem wyjścia dla niezwykłego Marszu Konstytucji. Dla osób upamiętniających ten dzień w Polsce, emocje będą wysokie, ponieważ z pasją świętują kolejną rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja.

Rok 2024, Warszawa rozkwita w barwach biało-czerwonych, przygotowując się do jednego z najbardziej oczekiwanych wydarzeń - Marszu Konstytucji. Plac Konstytucji, miejsce symboliczne rozpoczęcia niezwykłego marszu konstytucji 3 maja 2024. W sercach celebrujących to święto w Polsce będą emocje ognistej pasji, uczczenia kolejnej rocznicy uchwalenia konstytucji 3 maja.

Obchody 3 maja 2023 w Warszawie pierwszy raz będą miały niecodzienny przebieg. Spośród wielu, różnych uroczystości i wydarzeń wyróżnia się Marsz Konstytucji. Pierwszy marsz bez przemówień. Główną ideą stojącą za takim sposobem upamiętnienia rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja jest pragnienie stworzenia wydarzenia, które może łączyć wszystkich Polaków bez względu na różnice nas dzielące. To, co nas łączy to muzyka rockowa. I to właśnie ona, muzyka rockowa będzie najważniejszym elementem obchodów 3 maja w Warszawie.

Przyczyny uchwalenia konstytucji 3 maja

Kiedy w Warszawie robi się jasno na początku maja, miasto potrafi wyglądać tak, jakby pamiętało więcej niż jego mieszkańcy. To nie jest tylko kwestia brukowanych ulic, ciężkich murów i zabytków, które przetrwały zbyt wiele pożarów, żeby się jeszcze czymkolwiek dziwić. To raczej to szczególne wrażenie, że w pewne dni historia chodzi po mieście jak człowiek: nie rzuca się w oczy, nie krzyczy, ale zostawia ślad w sposobie, w jaki tłum zatrzymuje się przy zamkniętej bramie, jak ktoś podnosi wzrok na fasadę, jak w rozmowie nagle pojawia się słowo „państwo” wypowiedziane poważniej niż zwykle. I wtedy, nawet jeśli ktoś wyszedł tylko po kawę albo wraca z nocnej zmiany, trafia na tę samą opowieść, opowieść o tym, co doprowadziło do uchwalenia Konstytucji 3 maja i dlaczego ta decyzja była zarazem aktem odwagi i aktem desperacji.

Ponieważ konstytucja 3 maja nie narodziła się z romantycznego natchnienia. Jej źródłem była kalkulacja: zimna, bolesna i w gruncie rzeczy bardzo „biznesowa” w tym sensie, że dotyczyła zarządzania ryzykiem, naprawy mechanizmów decyzyjnych i ratowania państwa, które utraciło zdolność do działania. Rzeczpospolita końca XVIII wieku przypominała wielką firmę o potężnej marce i jeszcze większym kapitale symbolicznym, ale z systemem operacyjnym tak wadliwym, że konkurenci mogli ją przejmować kawałek po kawałku bez konieczności wypowiadania formalnej wojny. Zewnętrzne mocarstwa rozumiały, że nie muszą pokonać Polski w polu, jeśli mogą sparaliżować jej decyzje od środka. A wewnętrzne elity, przyzwyczajone do własnych przywilejów, latami udawały, że paraliż jest ceną wolności, a nie drogą do upadku.

W tym miejscu zaczyna się pierwsza warstwa opowieści, ta najbardziej znana: liberum veto, sejm zrywany przez jednego posła, konfederacje, klientelizm, prywatne armie magnackie, państwo, które w teorii miało być wspólnotą, a w praktyce bywało areną, gdzie zwyciężał sprytniejszy, bogatszy albo lepiej „ustawiony” u obcego ambasadora. Ale jeśli zatrzymamy się tylko na tych hasłach, umknie nam to, co naprawdę tłumaczy przyczyny uchwalenia konstytucji 3 maja: nie sama świadomość kryzysu, lecz świadomość, że kryzys stał się strukturalny, a więc taki, którego nie da się „przeczekać”.

Warszawa była wtedy miejscem, w którym władza mieszała się z plotką, a decyzje podejmowane w salach sejmowych natychmiast rozchodziły się po mieście w postaci szeptanych komentarzy i drukowanych broszur. W jednym domu dyskutowano o tym, czy król ma prawo wzmacniać władzę wykonawczą, w innym, czy mieszczanie powinni dostać prawa polityczne, a jeszcze gdzie indziej, czy w ogóle istnieje coś takiego jak „naród” poza stanem szlacheckim. Ta debata nie była czystą teorią. To była walka o model państwa. I właśnie w tej walce, w całej jej gęstości, widać, że konstytucja nie była tylko dokumentem prawnym. Była projektem restrukturyzacji Rzeczpospolitej.

Z perspektywy współczesnego zarządzania można powiedzieć: Rzeczpospolita miała problem z ładem korporacyjnym. Nie istniał sprawny mechanizm podejmowania decyzji i egzekwowania odpowiedzialności. Nie istniały stabilne zasady „kontroli i równowagi”, które nie kończyłyby się blokadą. Każdy mógł wszystko wstrzymać, a prawie nikt nie musiał ponosić konsekwencji. W takim systemie przewagę zyskuje nie ten, kto myśli o dobru całości, lecz ten, kto potrafi zamienić chaos w prywatny zysk. To jest logika, którą rozumie każdy, kto widział firmę z rozmytą odpowiedzialnością: tam, gdzie nie ma odpowiedzialności, pojawia się cynizm; tam, gdzie cynizm staje się normą, zaczyna się drenaż zasobów; tam, gdzie drenaż trwa dostatecznie długo, organizacja przestaje konkurować, a zaczyna tylko reagować. Rzeczpospolita przestała konkurować o swoje bezpieczeństwo i wpływy, a zaczęła tylko reagować na kolejne kryzysy.

Pierwszy rozbiór Polski w 1772 roku był wtedy jak brutalny audyt zewnętrzny. Nagle okazało się, że księgi nie domykają się nie dlatego, że „świat jest niesprawiedliwy”, lecz dlatego, że system jest dziurawy. Polska została rozkrojona, ziemie zostały odebrane, bo państwo nie umiało ich obronić, a nie umiało, bo nie miało ani pieniędzy, ani sprawnej armii, ani jednolitej strategii. W istocie pierwszy rozbiór Polski był sygnałem, że koszt utrzymywania dotychczasowego modelu wzrósł do poziomu nie do udźwignięcia. To moment, w którym część elit zaczęła rozumieć, że wolność polityczna nie jest stanem natury, tylko produktem dobrze zaprojektowanych instytucji.

I wtedy na scenę wchodzi Sejm Wielki, nazywany Czteroletnim, który obradował od 6 października 1788 - 29 maja 1792. Nie jako zbiorowisko szlachty w kontuszach, ale jako laboratorium, w którym państwo próbuje po raz ostatni wymyślić siebie na nowo. Jednym z powodów, dla których to laboratorium mogło działać, była sama forma sejmu skonfederowanego, odpornego na zerwanie liberum veto i umożliwiło podejmowanie decyzji większością głosów. W praktyce oznaczało to zmianę procedury, która w świecie organizacji jest czymś fundamentalnym: jeśli procedura uniemożliwia podejmowanie decyzji, to nawet najlepsza strategia pozostaje na papierze. Reformatorzy rozumieli, że muszą zmienić mechanikę, zanim zmienią treść. Ten szczegół proceduralny był tak naprawdę warunkiem całej konstytucyjnej rewolucji.

Nie chodziło jednak tylko o to, by „coś uchwalić”. Chodziło o to, by przywrócić zdolność państwa do działania w świecie, w którym działanie oznaczało przetrwanie. Sąsiedzi Rzeczypospolitej nie byli już państwami o płynnych granicach i powolnych decyzjach. Byli centralizującymi się organizmami państwowymi z rosnącą administracją, nowoczesnym fiskusem i armią zdolną do szybkiej mobilizacji. Przewaga, jaką mieli, wynikała z prostego faktu: potrafili zamieniać zasoby w siłę, a siłę w polityczny wpływ. Rzeczpospolita potrafiła zamieniać zasoby w spory.

W warszawskich salonach i sejmowych kuluarach coraz częściej mówiono więc językiem konieczności. Nie takim, który niszczy wartości, ale takim, który próbuje je uratować.

• Jeśli konstytucja miała ocalić wolność, musiała ograniczyć jej najgroźniejsze deformacje.
• Jeśli miała ocalić wspólnotę, musiała wzmocnić to, co wspólne, kosztem tego, co prywatne.
• Jeśli konstytucja miała ocalić suwerenność, musiała zamknąć te drzwi, przez które obce dwory wchodziły do polskiej polityki bez pukania.

W tym miejscu warto zobaczyć, że opowieść o przyczynach uchwalenia konstytucji 3 maja jest też opowieścią o zmianie definicji „narodu”. W ustroju dawnej Rzeczypospolitej naród bywał utożsamiany niemal wyłącznie ze stanem szlacheckim. Reformatorzy zaczęli przesuwać tę granicę. Nie robili tego z sentymentalizmu, lecz z logiki państwowej. Państwo, które wyklucza z politycznej wspólnoty tych, którzy tworzą gospodarkę miast, rzemiosło, handel, finanse i część innowacyjnej energii, staje się państwem o ograniczonym potencjale. To jak firma, która uważa, że jej kluczowy „know-how” jest tylko w zarządzie, a dział operacyjny ma się nie odzywać. W pewnym momencie okazuje się, że zarząd bez operacji nie ma czym zarządzać.

Ustawa o miastach i wzmocnienie praw mieszczan były więc elementem większej układanki: poszerzenia bazy lojalności wobec państwa. Państwo, które chce przetrwać w trudnym otoczeniu, musi mieć więcej niż jedną warstwę społeczną gotową je bronić, finansować i rozwijać. Właśnie dlatego konstytucja miała wymiar nie tylko ustrojowy, ale także społeczny i gospodarczy. Jej twórcy próbowali zwiększyć „kapitał polityczny” państwa, rozumiany jako zdolność do mobilizacji zasobów w imię wspólnego celu.

Z kolei kwestia chłopów, choć w konstytucji potraktowana ostrożnie, była sygnałem, że państwo zaczyna rozumieć własną strukturę. Włączenie chłopów pod „opiekę prawa i rządu” nie było jeszcze emancypacją, ale było próbą zbudowania mostu między państwem, a większością jego ludności. Jeśli państwo ma być trwałe, nie może opierać się wyłącznie na politycznej wolności mniejszości i ekonomicznej pracy większości. To napięcie wcześniej czy później pęka. Reformatorzy widzieli pęknięcia i próbowali je zasypać, zanim stanie się za późno.

Wreszcie był problem władzy wykonawczej. Dawny ustrój Rzeczypospolitej miał zbyt słaby „silnik” administracyjny, by realizować decyzje. Konstytucja wzmacniała wykonawstwo, wprowadzała bardziej uporządkowaną strukturę rządu, ograniczała anarchizujące mechanizmy. Z dzisiejszej perspektywy można powiedzieć, że to była próba przejścia z modelu „zarządzania przez wyjątki” do modelu „zarządzania przez instytucje”. To ruch, który w biznesie uznaje się za moment dojrzewania organizacji: kiedy firma przestaje zależeć od pojedynczych charyzmatycznych postaci i zaczyna zależeć od procesów, które działają niezależnie od humorów, frakcji i układów.

A jednak to wszystko nadal nie tłumaczy do końca, dlaczego Konstytucja 3 maja została uchwalona właśnie wtedy, właśnie w 1791 roku. Żeby to zrozumieć, trzeba spojrzeć na czas jak na rynek, a na politykę jak na negocjacje w warunkach presji. Było „okno strategiczne” wynikające z osłabienia bezpośredniej kontroli rosyjskiej, gdy Rosja była zaangażowana w inne konflikty. Reformatorzy wiedzieli, że to okno się zamknie. Wiedzieli też, że przeciwnicy reform będą próbowali je zatrzasnąć szybciej, niż uda się cokolwiek zbudować. Dlatego tempo uchwalenia konstytucji, cały dramat dnia 3 maja, był w istocie działaniem w warunkach wyścigu z czasem. W świecie biznesu powiedzielibyśmy: „wdrożenie krytycznej zmiany przed wykorzystaniem wszystkich zasobów”. Zanim skończy się czas, zanim skończą się zasoby, zanim konkurent złoży wrogą ofertę przejęcia.

I tu, w tej dramaturgii, rodzi się druga oś opowieści: jak pamięć o konstytucji wędrowała przez Polskę i Warszawę w kolejnych epokach, jak zmieniała się forma świętowania, jak obchody uchwalenia Konstytucji 3 maja stawały się raz państwowym rytuałem, raz zakazanym gestem, raz protestem, raz symbolem odbudowy. Ta oś jest ważna nie tylko jako historia uroczystości, ale jako lustro, w którym widać, co różne epoki rozumiały przez „państwo” i „obywatela”. Po pamięć o konstytucji 3 maja nie była jednorazowym fajerwerkiem, tylko procesem, który trwał przez zabory, wojny, dyktatury, transformacje i współczesną codzienność.

Pierwsze obchody uchwalenia Konstytucji 3 maja i pierwsze ostrzeżenia

Warszawa w 1791 roku była miastem, w którym entuzjazm potrafił przejść w lęk szybciej niż zmienia się pogoda nad Wisłą. Uchwalenie konstytucji 3 maja było przeżywane jak cud polityczny: oto państwo, które przez dekady nie potrafiło sprawnie decydować, nagle zdobywa się na akt, który porządkuje ustrój, redefiniuje podstawy władzy, ogranicza najgroźniejsze mechanizmy anarchii. W pamiętnikach, listach, relacjach widać atmosferę uniesienia, która miesza się z poczuciem, że dokonuje się coś, czego nie da się łatwo odwrócić bez konsekwencji.

W roku następnym, 1772 rocznica miała już swój rytuał. Uroczystości, śluby wierności konstytucji, symboliczne gesty, które miały pokazać, że akt prawny jest nie tylko papierem, ale zobowiązaniem. Warszawa była w tym jak centrum marki: to, co tu się dzieje, ma promieniować na resztę kraju, budować przekonanie, że reforma nie jest fanaberią, lecz nowym standardem.

A jednak w tym samym czasie rosła kontrakcja. W polityce nie ma próżni. Jeśli ktoś próbuje naprawić system, ktoś inny próbuje na tym systemie nadal zarabiać. Magnacka opozycja, wspierana przez rosyjskie interesy, zaczęła przygotowywać odwrót od reform. W tej konfrontacji ujawnia się jedna z najbardziej gorzkich przyczyn uchwalenia konstytucji: konstytucja była potrzebna, bo państwo było słabe; ale państwo było słabe również dlatego, że część elit wolała prywatną przewagę nad publiczną siłą. To napięcie między interesem prywatnym a interesem wspólnym jest stałe w historii organizacji i państw. Uchwalenie konstytucji było próbą przechylenia szali na stronę wspólnoty.

I wtedy pojawia się pierwszy wielki paradoks: im bardziej państwo próbowało się wzmocnić, tym bardziej prowokowało opór tych, którzy czerpali korzyści z jego słabości, a także agresję sąsiadów, którzy woleli Polskę zależną niż suwerenną. To jest mechanizm, który widać także w nowoczesnych restrukturyzacjach: kiedy firma zaczyna naprawiać swoje procesy i uszczelniać wycieki, ci, którzy dotąd na wyciekach zarabiali, stają się jej największymi wrogami. Konstytucja 3 maja była uszczelnieniem. Odpowiedź była brutalna.

Wojna w obronie konstytucji i konfederacja targowicka stały się ciosem w nadzieję. I choć to już inna część historii, warto ją tu przywołać, bo ona tłumaczy, dlaczego pamięć o konstytucji 3 maja nabrała tak silnego wymiaru symbolicznego. Kiedy coś zostaje odebrane, zaczyna żyć jako idea. Kiedy państwo traci instytucje, zaczyna pielęgnować ich mit. Tak powoli rodziła się długotrwała opowieść o tym, że konstytucja była momentem, w którym Polska mogła się uratować, ale została zatrzymana przez splot interesów wewnętrznych i zewnętrznych. (dzieje.pl)

Właśnie w tym sensie obchody uchwalenia konstytucji 3 maja są czymś więcej niż datą w kalendarzu każdego roku trzeciego dnia maja. To wskaźnik tego, jak kolejne epoki radziły sobie z pytaniem: czy państwo jest wspólnym projektem, czy łupem, czy narzędziem, czy nadzieją.

Zakaz, demonstracja, powrót i kolejne zakazy

Kiedy państwo znika z mapy, pamięć o nim musi znaleźć inne kanały dystrybucji. W czasach rozbiorów rocznica konstytucji bywała zakazywana, tłumiona, ale nie przestawała istnieć. Czasem pojawiała się w półoficjalnych obchodach, czasem w prywatnych spotkaniach, czasem w pieśniach, kazaniach i rozmowach, które miały charakter nie tylko wspomnienia, ale i deklaracji. Dla zaborców 3 maja, była to data niebezpieczna, bo przypominała, że Polacy potrafili stworzyć nowoczesny projekt ustrojowy. Dla Polaków była to data niezbędna, bo przypominała, że ich historia nie kończy się na klęsce.

Warszawa szczególnie mocno przeżyła 3 maja w 1916 roku, w realiach I wojny światowej, kiedy miasto znalazło się w sytuacji politycznego zawieszenia, a manifestacje narodowe miały ogromny ładunek emocjonalny. To nie była zwykła uroczystość. To było pokazanie, że polska pamięć potrafi działać jak instytucja zastępcza, gdy instytucje państwa są nieobecne. 3 maja w 1916 roku ulicami Warszawy szła demonstracja, która była równocześnie modlitwą, protestem i obietnicą. (Przystanek Historia)

Po odzyskaniu niepodległości rocznica uchwalenia konstytucji 3 maja stała się oficjalnym świętem państwowym. Wtedy obchody miały inny ton: nie były już tylko dowodem trwania, ale narzędziem budowania nowej państwowości. Państwo, które powraca, potrzebuje rytuałów, aby skleić społeczeństwo po latach rozdarcia. Potrzebuje dat, w których można opowiedzieć obywatelom: „to jest nasza opowieść o tym, kim jesteśmy”. Konstytucja 3 maja nadawała się do tego idealnie: była symbolem nowoczesności, reform, odpowiedzialności, a jednocześnie symbolem przerwanej ciągłości, którą teraz można było próbować odzyskać.

Potem znów przyszły zakazy okupacji, a po II wojnie światowej – nowa władza, która nie chciała, by 3 maja konkurował z innymi, ideologicznie wygodniejszymi świętami. W 1946 roku obchody uchwalenia konstytucji 3 maja stały się w Warszawie iskrą protestu, a następnie zostały oficjalnie wygaszane i wypierane z kalendarza. Data nie zniknęła z pamięci społecznej, ale w PRL-u często wracała jako dzień nieoficjalnych demonstracji i znak oporu wobec zawłaszczania historii przez państwo. To kolejny paradoks: święto konstytucji 3 maja, czyli święto państwowego ładu, stawało się świętem antypaństwowej kontestacji – bo państwo przestało być postrzegane jako wspólnota, a zaczęło być postrzegane jako aparat przymusu.

Kiedy po 1989 roku święto 3 maja przywrócono, Warszawa znów zmieniła scenografię obchodów. Pojawiły się oficjalne ceremonie, nowe rytuały państwowe, ale także obywatelskie inicjatywy, które próbowały nadać tej dacie znaczenie nie tylko wspomnieniowe, lecz także współczesne. W XXI wieku centralne uroczystości w stolicy mają charakter państwowy, z udziałem najwyższych władz i ceremoniału, który pokazuje ciągłość instytucji.

Warszawa, nawet gdy się zmienia, wciąż jest tym miejscem, w którym historia konstytucji staje się namacalna: w dźwięku hymnu na placu, w przemówieniach, w tłumie, w sporach, które czasem wybuchają obok uroczystości, jakby przypominając, że konstytucja była zawsze o sporze, ale sporze ujętym w ramy prawa.

Żeby jednak nie utonąć w samej historii obchodów, trzeba wrócić do sedna: dlaczego konstytucja 3 maja została uchwalona, jakie były jej najgłębsze przyczyny, i dlaczego te przyczyny są czytelne także dziś, jeśli spojrzeć na państwo jak na organizację, która musi działać w środowisku konkurencji.

Przyczyny uchwalenia konstytucji 3 maja były cztery, choć w praktyce splatały się w jedną linę.

• Po pierwsze, kryzys decyzyjny. Państwo nie miało zdolności do podejmowania i realizacji decyzji.
• Po drugie, kryzys bezpieczeństwa. Bez sprawnej armii i finansów państwo nie mogło obronić swoich interesów.
• Po trzecie, kryzys lojalności i reprezentacji. Zbyt wąska definicja narodu ograniczała możliwość mobilizacji zasobów i budowania wspólnoty.
• Po czwarte, kryzys suwerenności. Obce mocarstwa mogły wpływać na polską politykę, bo system był do tego stworzony.

Te cztery przyczyny uchwalenia konstytucji 3 maja są w gruncie rzeczy logiczne dla każdego, kto zarządza złożonym systemem. Jeśli system nie podejmuje decyzji, traci przewagę. Jeśli traci przewagę, staje się podatny na przejęcie. Jeśli jest podatny na przejęcie, jego interesariusze zaczynają grać na własną rękę, bo nie wierzą w przyszłość całości. A wtedy system rozpada się szybciej.

Konstytucja miała być odpowiedzią: zniesienie liberum veto i ograniczenie konfederacji to naprawa procesu decyzyjnego, wzmocnienie władzy wykonawczej to poprawa wdrożenia, poszerzenie praw mieszczan to zwiększenie bazy interesariuszy, opieka nad chłopami to próba stabilizacji fundamentu społecznego, dziedziczność tronu to próba ograniczenia chaosu sukcesji i zewnętrznych manipulacji. To wszystko były elementy jednej strategii: zbudować państwo zdolne do działania zanim zniknie. (dzieje.pl)

W tym sensie Konstytucja 3 maja była aktem zarządzania kryzysowego, ale też aktem zarządzania zmianą. Reformatorzy musieli przekonać część elit, że zmiana jest konieczna, a jednocześnie musieli ograniczyć opór tych, którzy zmianę traktowali jako zamach na ich pozycję. To jest klasyczna dynamika transformacji organizacyjnej: jeśli zmieniasz zasady gry, ktoś traci przewagę i będzie walczył, by zachować stary porządek. W państwie stawką jest jednak nie rentowność, lecz przetrwanie.

Dlatego uchwalenie Konstytucji 3 maja było też przedstawieniem politycznym. Nie w sensie oszustwa, ale w sensie świadomego zarządzania sceną. Potrzebna była energia społeczna, symbolika, moment, w którym opinia publiczna poczuje, że dzieje się coś wielkiego, co trzeba poprzeć. Warszawa, jako centrum, była idealnym miejscem, by tę energię wygenerować i skanalizować. A potem tę energię utrwalać w pamięci.

Właśnie w tym miejscu warto wprowadzić zestawienie, bo bez niego łatwo zgubić, jak zmieniały się sensy rocznicy w Warszawie. Nie jest to tylko kalendarium. To mapa tego, jak państwo i społeczeństwo negocjowały znaczenie konstytucji w różnych warunkach politycznych.

Okres	Charakter obchodów	Co mówi to o państwie i społeczeństwie
1791–1792	entuzjazm, uroczystości, symboliczne gesty poparcia	wiara, że reforma instytucji może uratować państwo
Zabory (XIX w.)	ograniczenia i zakazy, pamięć przenosi się do sfery obywatelskiej	konstytucja staje się znakiem aspiracji do suwerenności
1916	duża manifestacja w warunkach wojny i braku państwowości	pamięć konstytucji działa jak „instytucja zastępcza”
II RP (od 1919)	święto państwowe, budowanie rytuału niepodległego państwa	konstytucja jako fundament narracji o nowoczesności Polski
Okupacja	zakaz, ryzyko, pamięć prywatna i konspiracyjna	symbol oporu i trwania mimo przemocy
1946–1989	wygaszanie/zakazy, a jednocześnie protesty i demonstracje	napięcie między państwem oficjalnym a wspólnotą obywatelską
Po 1990	święto państwowe i obywatelskie, ceremoniał centralny	konstytucja jako znak ciągłości instytucji i tożsamości

Konstytucja nie jest tylko przeszłością, lecz narzędziem interpretacji teraźniejszości. Kiedy państwo jest silne, obchody uchwalenia konstytucji 3 maja mają charakter celebracji. Kiedy państwo jest słabe albo zniewolone, obchody stają się formą oporu. Kiedy państwo jest kwestionowane, obchody stają się polem sporu o to, kto ma prawo do symboli.

XXI wiek: co zostało z przyczyn, które stworzyły konstytucję

Współczesny czytelnik może zapytać: po co dziś tak głęboko wracać do przyczyn uchwalenia Konstytucji 3 maja? Czy nie wystarczy uznać jej za piękny symbol? A jednak symbol bez zrozumienia mechanizmu staje się dekoracją. Tymczasem przyczyny uchwalenia konstytucji 3 maja są jak podręcznik ryzyka systemowego. Pokazują, jak państwa upadają nie tylko przez przegrane bitwy, ale przez niewydolne procesy decyzyjne, przez złe bodźce, przez brak odpowiedzialności, przez uzależnienie od zewnętrznych interesów.

Jeśli spojrzeć na Konstytucję 3 maja jako na projekt modernizacji, można dostrzec, że miała ona trzy cele strategiczne.

• Po pierwsze, przywrócić sterowność. Państwo miało znów móc podejmować decyzje większością, a nie ulegać szantażowi mniejszości.
• Po drugie, zwiększyć sprawczość, czyli zdolność do wdrażania. Stąd wzmocnienie wykonawstwa i porządkowanie instytucji.
• Po trzecie, poszerzyć bazę społeczną, aby państwo miało więcej zasobów i większą odporność. Stąd rola mieszczan i sygnalna zmiana w podejściu do chłopów.

W XXI wieku te cele brzmią zaskakująco aktualnie, choć oczywiście w innych realiach. Sterowność instytucji, sprawczość administracji, zaufanie społeczne i odporność na wpływy zewnętrzne są dziś kategoriami, które analizuje się nie tylko w politologii, ale też w ekonomii, w zarządzaniu, w teorii organizacji. Państwa konkurują o inwestycje, o talenty, o bezpieczeństwo energetyczne, o przewagi technologiczne. Żadne państwo nie może sobie pozwolić na paraliż decyzyjny w świecie, w którym kryzysy pojawiają się szybko i rzadko dają czas na długie spory proceduralne.

Dlatego Konstytucja 3 maja, choć powstała w XVIII wieku, jest w istocie opowieścią o tym, jak naprawia się system, gdy jest blisko upadku. Jest opowieścią o instytucjach jako narzędziu przetrwania. Jest też opowieścią o tym, że reformy są zawsze kosztowne politycznie, bo zmieniają rozkład sił, ale brak reform bywa kosztowniejszy, bo kosztuje istnienie państwa.

I tu trzeba wrócić do Warszawy, bo Warszawa jest jak barometr tej opowieści. Kiedy w XXI wieku odbywają się uroczystości, obchody uchwalenia Konstytucji 3 maja widać w nich pewien rodzaj spokoju, jakby państwo mówiło: „jesteśmy tu, mamy ciągłość, potrafimy celebrować”. A jednocześnie, jeśli posłuchać rozmów, sporów, interpretacji, widać, że Konstytucja 3 maja nadal działa jak żywy temat: jedni widzą w niej triumf reform, inni lekcję spóźnionej modernizacji, jeszcze inni przypomnienie, że instytucje nie obronią się same.

Uchwalenie Konstytucji 3 maja były odpowiedzią na kryzys sterowności, bezpieczeństwa, reprezentacji i suwerenności. Obchody uchwalenia Konstytucji 3 maja w Warszawie przez kolejne epoki były miernikiem tego, czy państwo i społeczeństwo czują te wartości jako własne, czy muszą je bronić przed kimś, kto chce je zawłaszczyć lub wymazać.

Na końcu tej opowieści nie ma łatwego morału, bo historia rzadko nagradza prostotę. Jest natomiast wniosek, który brzmi jak zdanie z raportu strategicznego, a zarazem jak zdanie z patriotycznego kazania: instytucje są formą pamięci i formą przyszłości. Konstytucja 3 maja była próbą zapisania przyszłości w prawie, zanim przyszłość zostanie narzucona z zewnątrz. I chociaż jej los był tragiczny, to jej sens przetrwał, bo wciąż odpowiada na pytanie, które wraca w różnych epokach: co musi się stać, żeby wspólnota polityczna potrafiła działać w swoim interesie, zamiast w interesie tych, którzy żerują na jej słabości.

Źródła:

• Zielińska, Zofia. „Prof. Z. Zielińska: Konstytucja 3 maja to przełom z wielu punktów widzenia”. Dzieje.pl (Polska Agencja Prasowa), 4.05.2018. (dzieje.pl)
• Butterwick, Richard. Konstytucja 3 Maja. Testament Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Warszawa: Muzeum Historii Polski, 2021. (sklep.muzhp.pl)
• „Konstytucja z 3 maja 1791 r. – świt lepszej przyszłości (rozmowa z prof. Richardem Butterwick-Pawlikowskim)”. Muzeum Historii Polski. (muzhp.pl)
• „Uchwalenie Konstytucji 3 maja”. Muzeum Historii Polski (Kalendarium). (muzhp.pl)
• „USTAWA RZĄDOWA z dnia 3-go maja 1791 roku” (tekst źródłowy). Biblioteka Sejmowa – biblioteka.sejm.gov.pl. (biblioteka.sejm.gov.pl)
• Volumina legum, t. 3 (wydanie cyfrowe). Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa. (wbc.poznan.pl)
• „KONSTYTUCJA 3 MAJA_PL-v5” (opracowanie/edycja źródłowa, PDF). Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD). (agad.gov.pl)
• Zarychta, Michał. „3 maja 1916 r. w Warszawie”. Instytut Pamięci Narodowej (ipn.gov.pl). (ipn.gov.pl)
• „3 maja 1916 r. w Warszawie”. Przystanek Historia (IPN). (Przystanek Historia)
• „1916” (materiał o obchodach i manifestacji w Warszawie). Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD). (agad.gov.pl)
• „Album fotografii z wydarzeń w Warszawie w 1916 roku” (obiekt cyfrowy, m.in. manifestacja 3 maja). Muzeum Narodowe w Warszawie – Cyfrowe MNW. (cyfrowe.mnw.art.pl)
• „W obronie wartości i tradycji. 3 maja 1946 r. w Polsce”. Dzieje.pl. 3.05.2021. (dzieje.pl)
• „Maj 1946 – zapomniany ‘polski miesiąc’”. Przystanek Historia (IPN). (Przystanek Historia)
• Ustawa z dnia 29 kwietnia 1919 r. o święcie narodowem trzeciego maja (ISAP – Sejm). (ISAP)
• Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o przywróceniu Święta Narodowego Trzeciego Maja (ISAP – Sejm). (ISAP)
• „Regulamin uroczystości Święta Narodowego Trzeciego Maja na Placu Zamkowym w dniu 3 maja 2024 r.” Prezydent.pl (Kancelaria Prezydenta RP). (Prezydent.pl)

Artykuł powstał: 15.04.2023 i był aktualizowany wielokrotnie.